Maslak Şema Terapi

Maslak şema terapi arayışı, çoğunlukla uzun süredir tekrar eden ilişki sorunlarını, yoğun öz eleştiriyi, terk edilme korkusunu, yetersizlik hissini veya kişinin nedenini bildiği hâlde değiştirmekte zorlandığı davranış kalıplarını anlamaya yöneliktir. Şema terapi, yalnızca mevcut belirtilere odaklanmak yerine bu belirtilerin arkasında yer alan köklü düşünce, duygu ve davranış örüntülerini ele alan bütüncül bir psikoterapi yaklaşımıdır. Özellikle benzer sorunların farklı dönemlerde yeniden ortaya çıktığını düşünen kişiler için geçmiş yaşantılar ile bugünkü tepkiler arasındaki ilişkiyi anlamlandırmaya yardımcı olabilir.

Şema Terapi Hangi Sorunları Ele Alır?

Şema terapide “şema” kavramı, kişinin kendisi, diğer insanlar ve ilişkiler hakkında zaman içinde geliştirdiği kalıcı zihinsel ve duygusal örüntüleri ifade eder. Bu örüntüler çocukluk, ergenlik veya yaşamın sonraki dönemlerinde yaşanan deneyimlerle şekillenebilir. Kişi yetişkin olduğunda koşullar değişse bile bazı şemalar otomatik biçimde devreye girebilir.

Örneğin sürekli terk edileceğini düşünen biri, ilişkilerinde yoğun güvence arayabilir veya yakınlık arttığında kendisini geri çekebilir. Yetersizlik şeması güçlü olan bir kişi başarılarını küçümseyebilir ve hatalarını olduğundan daha ağır değerlendirebilir. Başkalarının ihtiyaçlarını sürekli kendi ihtiyaçlarının önüne koyan kişilerde ise kendini feda etme veya boyun eğme gibi örüntüler görülebilir.

Maslak şema terapi sürecinde kaygı, ilişki problemleri, düşük benlik değeri, öfke kontrolünde zorlanma, tekrarlayan ilişki döngüleri ve kronik memnuniyetsizlik gibi konular çalışılabilir. Ancak terapi hedefleri her danışanın yaşam öyküsüne ve mevcut ihtiyaçlarına göre ayrı biçimde belirlenir.

Erken Dönem Şemalar Nasıl Oluşur?

Şema terapinin temel varsayımlarından biri, bazı temel duygusal ihtiyaçların yaşamın erken dönemlerinde yeterince karşılanmamasının kalıcı şemaların oluşumuna zemin hazırlayabileceğidir. Güvenli bağlanma, kabul görme, sınırların öğrenilmesi, duyguları ifade edebilme ve yaşa uygun özerklik bu ihtiyaçlara örnek verilebilir.

Çocuğun sürekli eleştirilmesi, duygularının küçümsenmesi, tutarsız bakım deneyimleri yaşaması veya aşırı kontrol altında büyümesi farklı şemaların gelişmesine katkıda bulunabilir. Bununla birlikte belirli bir çocukluk deneyiminin mutlaka belirli bir psikolojik soruna yol açacağı söylenemez. Mizaç, çevresel koşullar, destekleyici ilişkiler ve sonraki yaşam deneyimleri de sürecin nasıl şekilleneceğini etkiler.

Terapide geçmiş yalnızca neden aramak amacıyla ele alınmaz. Asıl hedef, geçmişte öğrenilmiş bir örüntünün bugünkü ilişkilerde, iş yaşamında veya kişinin kendisiyle kurduğu ilişkide nasıl sürdüğünü fark etmektir. Böylece otomatik tepkiler daha görünür hâle gelir ve alternatif davranışlar geliştirilebilir.

Şema Terapi Sürecinde Hangi Yöntemler Kullanılır?

Şema terapi, bilişsel çalışmaların yanı sıra duygusal ve davranışsal tekniklerden yararlanır. Uygulanacak yöntem, kişinin ihtiyaçlarına, terapi hedeflerine ve çalışılan şemanın niteliğine göre değişebilir. Maslak şema terapi kapsamında değerlendirilebilecek bazı uygulamalar şunlardır:

• Şemaların hangi durumlarda tetiklendiğini belirlemek için günlük yaşamdan somut olaylar ve tekrar eden düşünce kalıpları incelenebilir.
• İmgeleme çalışmalarıyla geçmişte yaşanan bazı deneyimlerin bugün oluşturduğu duygusal etkiler güvenli terapi çerçevesinde ele alınabilir.
• Davranışsal çalışmalar sırasında kişinin alışılmış kaçınma, boyun eğme veya aşırı telafi tepkilerinin yerine yeni davranış seçenekleri denenebilir.
• Şema modlarının belirlenmesi, farklı durumlarda ortaya çıkan yoğun duyguların ve başa çıkma biçimlerinin daha anlaşılır hâle gelmesini sağlayabilir.
• Terapist ile danışan arasındaki güvenli terapötik ilişki, kişinin ihtiyaçlarını fark etmesi ve daha sağlıklı sınırlar geliştirmesi için çalışma alanı oluşturabilir.

Şema Modları Neden Değerlendirilir?

Şema terapide yalnızca kalıcı şemalar değil, kişinin belirli bir anda içinde bulunduğu duygusal ve davranışsal durumlar da değerlendirilir. Bu geçici durumlar “şema modu” olarak adlandırılır. Bir kişi bazı anlarda yoğun biçimde kırılgan hissederken başka bir durumda sert, eleştirel veya tamamen duygudan uzak bir tavır geliştirebilir.

Örneğin eleştirildiğinde kendisini değersiz hisseden bir kişi kısa süre sonra savunmacı bir tutuma geçebilir. Başka biri çatışma yaşadığında duygularıyla temas etmek yerine işine, telefona veya başka uğraşlara yoğunlaşarak kaçınabilir. Şema modlarının fark edilmesi, kişinin “Neden yine aynı şekilde tepki verdim?” sorusuna daha somut yanıtlar bulmasına yardımcı olabilir.

Terapi sürecinde amaç herhangi bir duyguyu tamamen ortadan kaldırmak değildir. Kişinin ihtiyaçlarını tanıması, yoğun duygularını daha düzenlenebilir biçimde yaşaması ve yetişkin yaşamında işlevsel kararlar verebilmesi hedeflenir. Sağlıklı yetişkin modu olarak tanımlanan yapı da bu becerilerin güçlendirilmesiyle ilişkilidir.

Şema Terapist Seçiminde Nelere Dikkat Edilebilir?

Şema terapi uzun süreli ve köklü örüntüler üzerinde çalışabildiği için terapist seçimi yalnızca konum veya seans ücretine göre yapılmamalıdır. Psikoloğun eğitim geçmişi, şema terapi alanındaki eğitimi, çalıştığı problem alanları ve terapi yaklaşımını nasıl yapılandırdığı değerlendirilmelidir. İlk görüşmede hedeflerin nasıl belirlendiğini, seansların hangi çerçevede ilerlediğini ve kullanılan yöntemin sizin ihtiyaçlarınıza uygun olup olmadığını sormanız mümkündür.

Maslak şema terapi seçeneklerini araştırırken terapi ilişkisinde kendinizi yeterince güvende ve anlaşılmış hissedip hissetmediğinize de dikkat edebilirsiniz. Terapinin ilk seanslarında tüm sorunların hızla çözülmesi beklenmez; ancak sürecin amacı, çalışma biçimi ve sınırları konusunda anlaşılır bilgi verilmesi gerekir. Uzun süredir devam eden, günlük yaşamı veya ilişkileri belirgin biçimde etkileyen tekrar eden duygusal örüntüler varsa bir ruh sağlığı uzmanından bireysel değerlendirme almak, hangi terapi yaklaşımının uygun olduğunun belirlenmesini kolaylaştırabilir.